Germanizmy w języku polskim

Germanizmy w języku polskim. Czy czytając to zdanie, przychodzą Ci na myśl niemieckie słowa, które weszły do języka polskiego i są współcześnie używane? Jeśli nie, nic straconego, ponieważ pokażemy Ci, że wiele z tych słów będziesz znał, gdy je przeczytasz! Jeśli jednak znasz kilka niemieckich słówek używanych w języku polskim, to bardzo się cieszymy, ale mamy nadzieję, że uda nam się Ciebie zaskoczyć! Wiesz, w których rejonach Polski funkcjonuje najwięcej niemieckich słów? Jeśli temat naleciałości języka niemieckiego w Polsce Cię interesuje, chcesz wiedzieć, jaki wpływ miał na kształtowanie się polszczyzny język niemiecki, koniecznie zapoznaj się z tym, co dla Ciebie przygotowaliśmy!

Czym są germanizmy?

Tematem tego artykułu są germanizmy w języku polskim. Aby jednak móc je wymienić i nieco o nich opowiedzieć, zastanówmy się nad samym pojęciem germanizmu. Co dokładnie oznacza?

Germanizm to wyraz, zwrot lub konstrukcja składniowa, która została zapożyczona z języka niemieckiego (lub innych języków germańskich). Będą to więc wszystkie słowa, wyrażenia, które pochodzą z języka niemieckiego i które funkcjonują do dziś.

Germanizmy przez wieki przenikały do języków słowiańskich, przez co w słowiańskich słownikach zebrała się ich ogromna ilość. Wielki słownik wyrazów obcych PWN wymienia niemal 3000 słów zapożyczonych z języka niemieckiego. To bardzo dużo, tym bardziej, że polskich słów w języku niemieckim jest jak na lekarstwo.

Wymieniając liczbę 3000 słów, należy zaznaczyć, że język niemiecki był nie tylko bezpośrednim dawcą zapożyczeń, ale także pośrednikiem w innych licznych przejęciach z wielu źródeł, zwłaszcza – w parze z językiem czeskim. Tutaj warto wymienić terminologię chrześcijańską: (biskup, chrzest, kapłan, klasztor, kościół, msza, ołtarz, opat, opłatek, proboszcz, żegnać).

Warto wspomnieć także język rosyjski, ponieważ to głównie za jego pośrednictwem na grunt polski przedostały się germanizmy. Zawdzięczać temu możemy terminologię wojskową (lejbgwardia, sztabskapitan) czy urzędową (policmajster). Znane są również zapożyczenia niemieckie pochodzące z innych języków, poza wspomnianym już językiem rosyjskim (Butterbrot) dotyczy to np. języka angielskiego (Hamburger) czy czeskiego (kamrat – od niem. Kamerad).

Zapożyczenia z języka niemieckiego w języku polskim – skąd się wzięły?

Germanizmy występujące w języku polskim śmiało możemy zaliczyć do najliczniejszych zapożyczeń z obcych języków. Bezsprzecznie, to właśnie z języka niemieckiego zapożyczyliśmy najwięcej. W dalszej kolejności, obok wspomnianych już wcześniej rusycyzmów są latynizmy, galicyzmy (zapożyczenia francuskie), mniej liczne bohemizmy (zapożyczenia z języka czeskiego), hungaryzmy (zapożyczenia z języka węgierskiego), ukrainizmy, oraz coraz popularniejsze współcześnie anglicyzmy.

Oczywiście zasięg zapożyczeń od naszych zachodnich sąsiadów zza Odry zmieniał się wraz z wydarzeniami związanymi z polityką czy gospodarką, ale wiele słów oraz wyrażeń niemieckich do dziś pozostało w naszym języku, a szukać ich możemy w regionalnych gwarach i dialektach.

Pierwsze silne wpływy i główny czas zapożyczania niemieckich słów przypadają na XIII – XVI wiek, kiedy to miastom nadawano oficjalne statusy prawne, zakładano też kolejne miasta i wsie, wprowadzano nowe zasady oparte na prawie niemieckim. Mowa osadników niemieckich przenikała do wielu sfer życia społecznego i tak powstały wyrazy związane z miastem, prawem i budownictwem. Pojęcia te początkowo pojawiały się bez tłumaczenia, lecz z czasem zaczęto je spolszczać, czego efektem są do dziś używane słowa:

  • burmistrz od Bürgermeister
  • rynek od Ring
  • plac od Platz
  • handel od Handel
  • wójt od Vogt
  • gmina od Gemeinde
  • warsztat od Werkstatt

Wiek XIII-XV najsilniej oddziaływał na język polski pod względem zapożyczeń z języka niemieckiego. Było to związane ze wspomnianym ustrojem miast, rzemiosłem i handlem. Z tego okresu pochodzą słowa: blacha, buda, cegła, kuchnia, ratusz, czy wspomniane już wcześniej burmistrz, gmina, rynek. Wiek XVI sprzyjał zaś zapożyczeniom terminologii drukarskiej: druk, zecer.

W jakich gwarach można usłyszeć germanizmy?

Drugim okresem zapożyczania słów z języka niemieckiego jest okres zaborów. Wskutek tego “germanizacja” języka polskiego najbardziej widoczna była na ziemiach wchodzących do Królestwa Prus (Pomorze Gdańskie, Poznańskie). Mieszkańcy tych rejonów do dziś posługują się spolszczonymi słowami niemieckimi, które stanowią około 30% gwary poznańskiej.

Nasilało się kalkowanie językowe, czyli dosłownego tłumaczenia niemieckich zwrotów na język polski. Niektóre z nich funkcjonują do dziś w standardowym języku polskim, jak np. „doszło do…” (niem. es kam zu…), „w międzyczasie” (niem. in der Zwischenzeit) czy „tu jest pies pogrzebany” (niem. hier/da liegt der Hund begraben).

Poza wpływem na wspomniany wyżej język standardowy, język niemiecki ciągle oddziaływał na ludowe i regionalne odmiany polskiego języka. Wspomnieć tu warto Górny Śląsk i jego nieprzerwaną przynależność od XIV do XX wieku do Rzeszy Niemieckiej, gdzie ogrom zapożyczeń z języka niemieckiego sprawił, że na stałe zakorzeniły się one w gwarze śląskiej.

W zasobie językowym gwary kaszubskiej ok 5% stanowią zapożyczenia niemieckie, przy czym mają one charakter leksykalny (np. starosta – lãdrôt, niem. Landrat; powiat – kréz, niem. Kreis;  zeszyt – heft, niem. Heft; żwir – czis, niem. Kies), składniowy (konstrukcje zdaniowe typu zrobić czemuś koniec – niem. ein Ende machen), jak i frazeologiczny (powiedzenie to jest, ale dobre – niem. es ist aber gut).

Wpływy niemieckie z czasów współczesnych jak i kolonizacji średniowiecznej można znaleźć także w zamierającej już gwarze mazurskiej.

Zapożyczenia językowe, czyli wpływ języka niemieckiego na język polski

Chcesz poznać więcej zapożyczeń z języka niemieckiego? Jasne, że tak! Przecież po to tu jesteś, prawda? Istnieją zapożyczenia, które stosowane są tylko w poszczególnych rejonach Polski. Wspomnieliśmy wcześniej gwarę kaszubską i podaliśmy kilka przykładów germanizmów. Co z gwarą śląską?

Polskie górnictwo germanizmami stoi

Zapożyczenia niemieckie stanowią niemal połowę wszystkich słów używanych w górnictwie. Nie da się ukryć, że miały one największy udział we wzbogacaniu właśnie języka górniczego.

Skąd tak ogromne wpływy germańskie? W śląskich kopalniach wykorzystywano nie tylko wiedzę, technologię i doświadczenie zawodowe niemieckich fachowców, ale także posługiwano się terminami niemieckimi opisując nazwy narzędzi, urządzeń czy szczebli hierarchii zawodowej. Przykłady?

  • fedrować – wydobywać węgiel, niem. fördern;
  • sztajger/sztygar – osoba dozoru ruchu na kopalni, niem. der Steiger
  • gruba – kopalnia, niem. die Grube;
  • szychta – czas pracy, niem. die Schicht;
  • tasza – torba,niem. die Tasche;
  • szwung – rozpęd, rozmach, niem. der Schwung;
  • zol – podłoga chodnika, niem. die Sole;
  • wajcha – zwrotnica kolejowa, niem. die Weiche;
  • gelynder – poręcz w lokomotywie, niem. die Geländer.

Powyższe słowa do dziś stosowane są na górnym Śląsku. Obecność tylu zapożyczeń niemieckich w języku polskim jest uwarunkowana historycznie. Ziemie Górnego Śląska w różnych okresach były pod panowaniem Czech, Węgier, Austrii, Prus, a także pod okupacją hitlerowskich Niemiec, co wpływało na “germanizację” administracji, kościołów, wojska, a także robotników pracujących w przemyśle.

Germanizmy na Górnym Śląsku

Kojarzysz niektóre śląskie słowa, a może są Ci całkiem obce? Może jesteś Ślązakiem i stosowana tu gwara jest Ci świetnie znana? Nie ważne, znasz czy nie, warto przeczytać kilka poniższych przykładów germanizmów ze śląskiej gwary chociażby po to, aby zobaczyć od jakich niemieckich słów pochodzą. Poniżej podaliśmy tylko kilka przykładów. Po więcej, jedź na Śląsk i usłysz to na żywo!

  • Fedrować – wydobywać węgiel, niem. Födern;
  • szychta – czas pracy górnika, niem. Schicht;
  • gelender – poręcz, niem. Geländer;
  • frelka – panna, niem. Fräulein;
  • fater – ojciec, niem. Vater;
  • nudelkula – wałek do ciasta, niem. Nudelholz;
  • rojber – łobuz, niem. Räuber;
  • wuszt – kiełbasa, niem. Wurst;
  • cygarety – papierosy, niem. Zigarette;
  • bal – piłka, niem. Ball;
  • zołza – sos, niem. Sauce.

Germanizmy w gwarze poznańskiej

Gwara poznańska jest nacechowana germanizmami. Przez wyłączność języka niemieckiego w urzędach, edukacji, sądach czy wojsku, do gwary poznańskiej przeniknęło wiele niemieckich słów:

  • bana – pociąg, niem. Bahn;
  • deka – koc, narzuta, niem. Decke;
  • dycht – całkiem, dokładnie, niem. Dicht;
  • gryfny – zręczny, sprawny, niem. Griffig;
  • hajcować – palić w piecu, niem, Heizen;
  • klapnąć – pomyślnie się ułożyć, niem. Klappen;
  • klapsztula – złożona, podwójna kromka chleba’ niem. Klappstulle;
  • nudle – makaron’ niem. Nudel;
  • rajcować – kusić, niem. Reizen;
  • sznyta/sznytka – kawałek chleba, niem. Schnitte.

Germanizmy nie tylko w gwarze

Czasem nie zdajemy sobie sprawy, że słowa, które dziś powszechnie wymawiamy, pochodzą z języka niemieckiego. Większość z nich tak mocno zakorzeniła się w naszym języku, że wydawać by się mogło, że nie są zapożyczeniami. Poznajmy je!

  • bawełna od niem. Baumwolle
  • blacha od niem. Blech
  • burmistrz od niem. Bürgermeister
  • cela od niem. Zelle
  • dach od niem. Dach
  • drukować od niem. drucken i drücken
  • fajrant od niem. Feierabend (ze znaczeniem koniec pracy)
  • fałsz od  niem. falsch
  • farba od niem. Farbe
  • felga od niem. Felge
  • gmina od niem. Gemeinde
  • gwint od niem. Gewinde
  • hamulec od niem. Hemmholz
  • handel od niem. Handel
  • jarmark od niem. Jahrmarkt
  • kapsel od niem. Kapsel
  • kasa od niem. Kasse
  • kiermasz od niem. Kirmesse
  • kino od niem. Kino
  • knajpa od niem. Kneipe
  • lada od niem. Laden
  • luka od niem. Lücke
  • majstersztyk od niem. Meisterstück
  • obcas od niem. Absatz
  • rentgen od niem. Röntgen
  • smar od niem. Schmier
  • stempel od niem. der Stempel
  • fałsz od niem. falsch
  • szkic od niem. Skizze
  • szlifować od niem. schleifen
  • sznurek od niem. Schnur
  • szpilka od niem. Spitze
  • szpital od niem. Spital
  • sztuka od niem. Stück
  • szwagier od niem. Schwager
  • szyberdach od niem. Schiebedach
  • szyld od niem. Schild
  • taniec od niem. Tanz
  • talerz od niem. Teller
  • warsztat od niem. Werkstatt
  • wójt od niem. Vogt

Zapewne znasz każde z wymienionych słów. Są one przecież używane na co dzień. Wiedziałeś jednak, że pochodzą one z niemieckiego słownika? Uwierz, że jest ich o wiele więcej! Może wymienimy germanizmy z kategorii gotowania, kuchni?

  • brytfanna od niem. die Bratpfanne
  • cukier od niem. Zucker
  • kajzerka od niem. die Kaisersemmel
  • kartofel od niem. die Kartoffel
  • szynka od niem. der Schinken

Germanizmów w słownictwie polskim z kategorii domu także znajdziemy kilka:

  • komoda od niem. die Kommode
  • regał od niem. das Regal
  • sofa od niem. das Sofa
  • szlafrok od niem. der Schlafrock
  • szuflada od niem. die Schublade

Jak widzisz, wpływ germanizmów na kształtowanie się języka polskiego jest ogromny. Podaliśmy Ci wiele przykładów na to, jak przez wieki germanizmy kształtowały naszą mowę. Możemy lubić naród niemiecki, lub zupełnie odwrotnie, nie tolerować go, ale prawdą jest, że tak długo, jak przeplatają się dzieje sąsiedztwa polsko-niemieckiego, tak głębokie są wzajemne siły oddziaływania między naszymi narodami.

Może Cię zainteresować także:

Tłumaczenia techniczne niemiecki